Home Tổ chuyên môn Văn Thư viện chuyên môn Rèn luyện kỹ năng nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

Rèn luyện kỹ năng nghị luận về một ý kiến bàn về văn học

Đại văn hào M.Gorky từng nói:“Văn học giúp con người hiểu được bản thân mình, nâng cao niềm tin vào bản thân mình và làm nảy nở ở con người khát vọng hướng tới chân lí.” Raxun Gamzatop thì cho rằng:“Giống như ngọn lửa bốc lên từ những cành khô, tài năng văn chương bắt nguồn từ những tình cảm mạnh mẽ của con người… Thơ sinh ra từ tình yêu và lòng căm thù, từ nụ cười trong sáng hay những giọt nước mắt đắng cay.”

Đó là hai trong vô vàn ý kiến hay về văn chương của các nhà văn, giới phê bình nghiên cứu văn học. Nếu M. Gorky khẳng định gía trị và chức năng to lớn của văn học đối với đời sống tinh thần của con người thì Raxun Gamzatop bàn về bản chất giàu cảm xúc làm nên tư chất người nghệ sĩ.

Với học sinh, nhất là học sinh giỏi văn, yêu cầu đặt ra cho các em không chỉ dừng lại ở việc hiểu, cảm thụ sâu sắc, tinh tế các tác phẩm văn học mà còn hướng đến lí giải, đánh giá các ý kiến bàn về văn học. Mảng kiến thức lí luận văn học luôn là một thách thức không nhỏ đối với các em bởi nó không chỉ cần năng khiếu mà còn đòi hỏi cao tư duy lập luận, khả năng bàn bạc vấn đề. Tuy nhiên, vấn đề này đang vấp phải những thực trạng sau.  .

I. Thực trạng

1. Phân phối chương trình giành cho kiểu bài chưa nhiều

Đây là một kiểu bài khó bởi đối tượng nghị luận không phải là một tác phẩm hay tác giả cụ thể mà là một vấn đề lí luận. Tuy nhiên, phân phối chương trình THPT chỉ giành thời lượng 1 tiết cho dạng bài này. Đó là một trở ngại cho cả giáo viên và học sinh trong quá trình dạy học. Sách giáo khoa chỉ nêu lên 4 đề minh hoạ về đặc trưng các thể loại văn học như kịch, thơ, truyện. Phần gợi ý tìm hiểu đề, lập dàn ý chỉ trình bày một đề và khá sơ lược. Rõ ràng, việc phân bố và trình bày như vậy là một thách thức rất lớn đối với giáo viên, đòi hỏi họ phải đầu tư kỹ lưỡng, cụ thể cho giáo án của mình. Với học sinh, rất khó để các em thực hành nhuần nhuyễn kiểu bài nếu không được hướng dẫn căn kẽ.

2. Học sinh chưa nắm chắc kiến thức lí luận

Một thực tế đặt ra hiện nay là học sinh, ngay cả học sinh chuyên văn đều khá yếu mảng kiến thức lí luận. Các em thường tiếp nhận mảng kiến thức này một cách rời rạc qua các bài: Văn bản văn học; Đọc thơ; Đọc tiểu thuyết và truyện ngắn; Đọc kịch bản văn học; Phong cách văn học; Giá trị và chức năng văn học; Tiếp nhận văn học…Trong khi đó, các đề thi không tường minh mà gói kín trong các ý kiến, nhận định đòi hỏi các em phải nhận diện đúng vấn đề. Nếu không nắm chắc bản chất của các bình diện lí luận sẽ dễ dẫn đến tình trạng lạc đề, lệch đề. Bên cạnh đó, các vấn đề lí luận không bao giờ biệt lập mà có mối qua hệ gắn bó chặt chẽ với ba trục chính: nhà văn - tác phẩm - người đọc. Nếu không thấy được sự kết nối ấy thì không thể bàn luận thấu đáo vấn đề mà đề ra yêu cầu.

Mặt khác, các nhận định, ý kiến về văn học thì vô cùng phong phú, của giới phê bình cả trong và ngoài nước. Học sinh thông thường chỉ tìm đọc những bài phê bình về tác phẩm cụ thể mà chưa chú trọng tìm hiểu các ý kiến bàn luận chuyên sâu về lí luận. Vì thế, đề lí luận luôn là những bài toán nan giải với các em.

3. Học sinh còn lúng túng khi thực hành kiểu bài

Sự lúng túng, lo lắng khi thực hành kiểu bài này là một thực tế phổ biến của học sinh hiện nay. Nguyên nhân chủ yếu đều bắt nguồn từ hai thực trạng vừa đề cập ở trên. Khi các em mỏng kiến thức lí luận, lại không có nhiều thời gian để rèn luyện kỹ năng thì khó để làm chủ đề bài.

Thứ nhất, học sinh lúng túng trong khâu nhận diện đề, cụ thể là nhận diện vấn đề nghị luận với những đề thi mà cả trong nhận định và lời dẫn đều không nêu rõ.

Ví dụ, nếu đề thi có dạng:

(1) Suy nghĩ của anh/chị về ý kiến sau:

Một câu thơ tràn đầy ý tứ và tình cảm cao thượng cũng sẽ không nghe được nếu làm chối tai bởi sự méo mó (Boa-lô).

(2) Bàn về mối quan hệ giữa nội dung và hình thức trong tác phẩm văn học, có ý kiến cho rằng:

Tác phẩm nghệ thuật đích thực, nhất là tác phẩm ngôn từ, bao giờ cũng là một phát minh về hình thức và một khám phá về nội dung (Lê-ô-nít Lê-ô-nốp).

Suy nghĩ của anh/chị về ý kiến trên.

Như vậy, nếu đề (2) đã định hướng rõ vấn đề thì đề (1) đòi hỏi học sinh phải nhận diện đúng. Nếu nắm chắc kiến thức lí luận, các em dễ dàng nhận thấy hai đề trên cùng hướng đến bàn luận về mối quan hệ giữa nội dung và hình thức trong tác phẩm văn học. Tuy nhiên trong thực tế, không nhiều em làm tốt khâu này.

Thứ hai, các em lúng túng trong tìm ý, đặc biệt là ở phần bàn luận, khi tìm căn cứ để lí giải vấn để. Thông thường, các đề thi hay xoáy vào một khía cạnh nào đó của lí luận văn học: đặc trưng thể loại, phong cách nghệ thuật, giá trị và chức năng văn học, các mối quan hệ trong văn học, sáng tạo và tiếp nhận…Muốn khẳng định một vấn đề nào đó, người viết bắt buộc phải dựa vào các mối quan hệ, sự tương tác của chúng.

Ví dụ, nếu đề thi bàn về chi tiết trong truyện ngắn, người viết phải sử dụng kiến thức về đặc trưng thể loại truyện ngắn (ngắn gọn, hàm súc, dồn nén, lát cắt đời sống…) để lí giải. Nếu đề bàn về phong cách nghệ thuật thì cần bàn luận dựa trên tính đặc thù của sáng tạo nghệ thuật (không phải sản xuất hàng loạt, tối kị sự lặp lại, coi trọng tính độc đáo…). Trong thực tế, đây cũng là một trở ngại lớn của học sinh.

học thuộc những bài văn mẫu có nguy cơ thui chột khả năng sáng tạo, tạo điều kiện đẻ các em bày tỏ quan điểm cá nhân của mình.

Để giải quyết phần nào những thực trạng trên, chúng tôi đề xuất một số giải pháp sau.

II. GIẢI PHÁP

1. Cung cấp hệ thống tri thức lí luận cùng những nhận định liên quan

Đây là kiến thức nền tảng mà học sinh cần nắm chắc để thuận lợi trong khâu nhận diện và bàn luận vấn đề. Chúng tôi hướng đến cung cấp một cách hệ thống và khái quát kiến thức lí luận về nhà văn, tác phẩm và người đọc ứng với khâu sáng tác và tiếp nhận.

2. Thường xuyên trau dồi kỹ năng phân tích đề, lập dàn ý

Một thực tế hiện nay là học sinh, ngay cả những học sinh giỏi văn cũng xem nhẹ khâu phân tích đề và lập dàn ý. Các em thường có thói quen làm bài ngay sau khi đọc đề. Điều đó dẫn đến tình trạng lạc đề, thiếu ý, các ý trình bày không mạch lạc. Năng lực lập dàn bài vì thế cũng bị mai một.

Nhận thức được hạn chế đó, chúng tôi thường xuyên rèn luyện kỹ năng này cho các em. Trong các tiết luyện tập, chúng tôi yêu cầu các em tìm hiểu đề trong 3 phút, dành thời gian 10 phút lập dàn ý chi tiết, 5 phút cho dàn ý đại cương. Nếu thường xuyên và tích cực thực hành các bước này, chắc chắn các em sẽ thành thạo, nhuần nhuyễn và quan trọng hơn là có thói quen phân tích đề, lập dàn ý trước khi viết bài.

Khi luyện khâu này, giáo viên có thể làm mẫu một đề, sau đó yêu cầu học sinh tự mình nhận diện và lập ý hoặc thảo luận theo nhóm. Sau đây là một số dàn ý tham khảo.

3. Tích cực khuyến khích học sinh thực hành viết bài

Hiểu yêu cầu của đề, lập được dàn ý song cần phải cụ thể hóa thành bài văn hoàn chỉnh. Học sinh hiện nay thường lười viết. Vì thế, các em hay vấp phải những lỗi về dùng từ, diễn đạt và liên kết ý. Với kiểu đề văn lí luận, nếu thường xuyên viết bài, các em sẽ bao quát và hiểu sâu các vấn đề vốn trừu tượng, khô khan. Bắt tay viết bài, các em mới rèn luyện hiệu quả các thao tác lập luận, chủ động hơn trong khâu chọn và phân tích dẫn chứng. Bên cạnh đó, quá trình viết để tạo ra những sản phẩm tinh thần này sẽ nuôi dưỡng trong các em niềm đam mê văn chương, ý thức tìm tòi, khám phá các câu nói, nhận định hay về văn học.

Giáo viên cần có hình thức linh hoạt trong việc tổ chức viết bài cho học sinh. Có thể đan cài giữa trên lớp và về nhà, giữa học chính khóa và chuyên đề bổ trợ, giữa các bài tập nhỏ và bài tập lớn. Nếu khích lệ các em say sưa luyện viết sẽ tạo tiền đề cho việc nghiên cứu khoa học của các em sau này.

Để khích lệ hứng thú cho học sinh, khâu chọn đề cũng rất quan trọng. Giáo viên cần đầu tư, tìm tòi để có được những đề hay và mới, hướng đến bao quát các vấn đề lí luận. Có thể tham khảo một số đề sau:

4. Chú trọng khâu chấm và chữa bài

Đây là khâu rất quan trọng trong việc dạy làm văn cho học sinh. Bài văn là sản phẩm của học sinh nhưng cũng là thành quả của giáo viên. Chấm bài nghiêm túc, chữa bài kỹ lưỡng sẽ giúp các em khắc phục hạn chế, nhanh chóng tiến bộ.

Khi chấm bài, với đặc thù của kiểu đề lí luận, giáo viên cần đánh giá mức độ nhận biết, thông hiểu và vận dụng vấn đề của học sinh. Tỉ lệ giữa kiến thức lí luận và cảm thụ tác phẩm trong bài văn thường tương ứng với nhau. Nếu lệch về một phương diện, bài văn sẽ không đạt yêu cầu.

Đề văn lí luận ngoài việc bàn luận, đánh giá, chứng minh tính đúng đắn của vấn đề, học sinh cần mở rộng, nâng cao. Đây là phần đánh giá và phân loại trình độ học sinh. Bởi vậy, khi chấm, giáo viên cần xem đó là một tiêu chuẩn để cho điểm.

Khác với bài nghị luận về một tác phẩm, kiểu bài nghị luận về một ý kiến bàn về văn học đòi hỏi học sinh thông minh trong lựa chọn và phân tích dẫn chứng. Các em cần xác định đâu là diện, đâu là điểm, cái nào cần xoáy sâu, cái nào nên bỏ qua. Có thể, bài văn mới ấn tượng, có điểm sáng, hấp dẫn người đọc. Đây cũng là một lưu ý đối với giáo viên khi thẩm định bài văn của học sinh.

Hi vọng, với bài viết nhỏ này, các em học sinh và đồng nghiệp sẽ có những gợi ý bổ ích trong quá trình dạy - học của mình.

 

Nguyễn Thị Tuyết Hạnh

Tổ Văn

 

Add comment

Vui lòng viết bình luận bằng tiếng Việt, có dấu


Security code
Refresh

Đăng Nhập

Thăm dò ý kiến

Bạn biết đến Website này qua nguồn thông tin nào?
 

  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh

Bài được quan tâm