Chuyên Quảng Bình

Chủ nghia hậu hiện đại trong VHVN
Văn học Việt Nam từ năm 1986 bước vào thời kì đổi mới với lần nhận đường thứ ba. Một loạt tên tuổi mới xuất hiện làm thay đổi diện mạo nền văn học nước nhà. Sự xuất hiện của Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh đưa tiến trình đổi mới tiến tới chỗ cao trào, tạo nên một bước ngoặt trong sự phát triển của văn học dân tộc. Khi thơ Lê Đạt, Trần Dần, Hoàng Hưng ra mắt công chúng người ta thấy đúng là đã có một thời đại văn học mới xuất hiện. Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Bình Phương, Tạ Duy Anh, Nguyễn Việt Hà, Phan Thị Vàng Anh... đóng góp thêm cho văn học đổi mới những tiếng nói riêng đầy màu sắc. Văn học thời kì đổi mới vận động theo xu hướng nào? Đó là câu hỏi lớn mà bất kì một nhà nghiên cứu nào cũng muốn tìm hiểu, khám phá đến tận cùng để tìm ra câu trả lời. Theo nhà nghiên cứu Lã Nguyên : " Tôi không nghĩ là trong văn học Việt Nam đã xuất hiện các trường phái, khuynh hướng hay trào lưu hiện đại với ý nghĩa đầu đủ của khái niệm ấy". Vận động theo hướng phản sử thi để tiếp tục con đường hiện đại hóa mà văn học dân tộc đã dừng lại vào năm 1945 hay là phát triển theo hướng hòa nhập với tiến trình văn học thế giới ( từ nửa sau thế kỉ XX văn học thế giới đãchuyển qua giai đoạn hậu hiện đại ) - hai con đường ấy theo chúng tôi là phát triển song song, không mâu thuẫn với nhau mà ngược lại còn bổ sung cho nhau để hoàn thiện diện mạo của một nền văn học.  Với sáng tác của những nhà văn như Chu Lai, Lưu Quang Vũ, Nguyễn Khắc Trường, Nguyễn Minh Châu.. văn học được đổi mới chủ yếu theo khuynh hướng phản sử thi. Nguyễn Huy Thiệp, Phạm Thị Hoài, Bảo Ninh, Hoàng Hưng, Lê Đạt, Trần Dần...là những nhà văn, nhà thơ đầu tiên đưa văn học nước nhà đổi mới theo hướng hậu hiện đại.

   Chủ nghĩa hậu hiện đại xuất hiện ở Việt Nam khá muộn. Phải đến những năm cuối thập kỉ 80 của thế kỉ XX, khi những tác phẩm của Nguyễn Huy Thiệp và Phạm Thị Hoài ra đời, màu sắc hậu hiện đại mới thể hiện trong văn xuôi Việt. Khi xét về biểu hiện của chủ nghĩa hậu hiện đại trong văn học Việt Nam, trong bài nghiên cứu " Chủ nghĩa hậu hiện đại và văn học Việt Nam " tác giả Nguyễn Hưng Quốc ( nguồn talawas.org ) đã khẳng định rằng :" Chúng ta có thể xem chủ nghĩa hậu hiện đại tại Việt Nam là một thứ chủ nghĩa hậu hiện đại nguyên hợp ". Điều đó đồng nghĩa với việc các nhà văn Việt Nam chịu ảnh hưởng từ nhiều nguồn khác nhau để làm nên màu sắc hậu hiện đại. Chủ nghĩa hậu hiện đại Việt Nam được hình thành từ một nền văn hóa không những tính hậu hiện đại chỉ mới phôi thai mà cả tính hiện đại tuy manh nha đã lâu nhưng còn dang dở và khập khiễng. Chủ nghĩa hậu hiện đại theo tác giả Nguyễn Hưng Quốc gồm ba nội dung chính " Một, tiếp nhận chủ nghĩa hiện đại vừa như là một khuynh hướng bản địa được hình thành qua nỗ lực sáng tạo của giới cầm bút trong nước vừa như là một di sản thế giới; hai, phản bác những nguyên tắc những nguyên tắc thẩm mĩ và nhận thức của chủ nghĩa hiện đại ấy; cuối cùng là phản bác cả thái độ cực đoan và duy lí trong chính sự phản bác ấy". Nói cách khác, chủ nghĩa hậu hiện đại ở Việt Nam là sự kết hợp cùng lúc giữa chủ nghĩa hiện đại và chủ nghĩa hậu hiện đại thế giới trong đó các yếu tố mang tính hậu hiện đại được đẩy lên thành chủ đạo. Biểu hiện của chủ nghĩa hậu hiện đại trước hết là về đề tài, chủ đề. Văn học không còn là vũ khí chiến đấu, là bạn đường của chiến tranh mà văn học lại chú ý vào mặt tối trong đời sống của cá nhân hoặc trạng thái phong hóa xã hội.  Hệ thống nhân vật không phân chia rõ nét thành hai tuyến chính diện và phản diện mà có sự thâm nhập, hòa trộn của nhiều tính cách. Đọc những tác phẩm này người ta không thể đánh giá nhân vật nào là chính diện, nhân vật nào là phản diện. Nhân vật tồn tại trong tác phẩm như những thực thể tự nhiên, sống theo bản năng, thể hiện sự chảy trôi của tâm trạng và bộc lộ trong cuộc sống đời thường. Một điểm nổi bật nữa thuộc về nghệ thuật đó là thế ưu thắng của văn bản ngôn từ, sự tràn chảy của dòng thác ngôn từ, cố ý tạo hiệu ứng trần thuật hỗn độn, thủ pháp phân mảnh và phi trung tâm hóa nhân vật...Những dấu hiệu này được sử dụng một cách sáng tạo và đạt được hiệu quả lớn trong việc thể hiện cảm quan hậu hiện đại của nhà văn vào trong tác phẩm.

    Như vậy, văn học Việt Nam trải qua một thời gian dài nhận đường đến nay đã mang trong nó những đặc điểm đặc trưng của chủ nghĩa hậu hiện đại thế giới. Những nhà văn như Phạm Thị Hoài, Nguyễn Huy Thiệp xứng đáng là " người mở đầu tinh anh và tài hoa" cho văn học bước vào một thời đại mới: Thời đại hậu hiện đại.

Nguyễn Thị Thu Hiền - GV Văn