Home Tổ chuyên môn Văn Thư viện chuyên môn Đường Trường Sơn trong thơ Phạm Tiến Duật

Đường Trường Sơn trong thơ Phạm Tiến Duật

Đường Trường Sơn - Hồ Chí Minh là con đường thời chiến, cũng là con đường thơ bi hùng của văn học Việt Nam thời chống Mỹ.

Nhưng không có một nhà thơ, nhà văn nào thành công như Phạm Tiến Duật khi viết về Trường Sơn. “Đường Trường Sơn - đường mòn Hồ Chí Minh, bằng ý nghĩa vĩ đại của nó, bằng phẩm chất anh hùng của nó, lại đẻ ra một con đường thơ mà nhà thơ hay nhất của con đường ấy, là Phạm Tiến Duật (Đỗ Trung Lai).

Trường Sơn hiện lên trong mắt các nghệ sĩ  khác là cái nhìn, cảm xúc của người quan sát về cuộc chiến. Nguyễn Đình Thi lưu nhớ bằng thơ hình ảnh bên đường quân đi trong bài thơ Lá đỏ, Lâm Thị Mĩ Dạ từ hình ảnh những hố bom trên đường Trường Sơn mà gợi nghĩ về những người con gái quả cảm trong tuyệt tác Khoảng trời - Hố bom

Ngô Thế Oanh có một sáng tác xúc động với những câu thơ thấm thía về Trường Sơn từ cái nhìn của người trong cuộc:

Sâu thẳm những lối mòn chỉ vừa đặt bàn chân

Sâu thẳm những mùa mưa dai dẳng

Sâu thẳm khát khao đếm từng giọt nắng

Sâu thẳm những gì là thử thách hy sinh.

(Và những cánh rừng)

Nhưng Ngô Thế Oanh từ hòa bình để ngẫm nghĩ và triết lý về Trường Sơn. Phạm Tiến Duật ghi nhật ký từng ngày về  đường Trường Sơn bằng thơ, anh viết về Trường Sơn từ điểm nhìn hiện tại chiến tranh của chính nó. Không ngoa khi ai đó nói rằng thơ Phạm Tiến Duật là cái bảo tàng về Trường Sơn.

Hầu hết những bài thơ hay nhất của Phạm Tiến Duật đều được thăng hoa cảm xúc từ con đường này: Gửi em, cô thanh niên xung phong; Bài thơ về tiểu đội xe không kính; Nhớ…

Trường Sơn trong thơ Phạm Tiến Duật trước hết là không gian thực của đời sống, là không gian con đường 559 mà Phạm Tiến Duật là người trong cuộc. Nơi đây, đời sống bi hùng của dân tộc đã kết đọng những trạng thái cảm xúc dồn nén có thể đốt cháy mọi tâm trạng người. Thơ Phạm Tiến Duật có sức sống vì đó là tiếng lòng của người Việt Nam trong hoàn cảnh nghiệt ngã - hoàn cảnh chiến tranh ở nơi đỉnh điểm của chiến tranh.

Con đường trong thơ của Phạm Tiến Duật là bức tranh bi tráng về chiến tranh ác liệt. Theo bước chân của những người chiến sĩ lái xe và những cô thanh niên xung phong mở đường, nhân vật trữ tình được chứng kiến những khoảnh khắc lịch sử bi hùng của đất nước:

Phía trước mặt là ngã ba Đồng Lộc

hố bom dày như lỗ hà ăn chân

(Qua cầu Tùng Cốc)

Không thể tin là em đã qua

Nơi túi bom bay mù bụi đỏ

Đường gập ghềnh ngổn ngang cây đổ

Trời lô nhô thân gỗ cưa ngang.

(Niềm tin có thật)

Lấy bối cảnh đường Trường Sơn những năm bảy mươi của thế kỷ trước, thơ Phạm Tiến Duật  kịp ghi lại những ngày tháng không thể nào quên của những lính trẻ, của những cô thanh niên xung phong tuổi mười tám đôi mươi quên mình vì tổ quốc. Tuổi xuân đẹp và những người con gái mong manh ở nơi khốc liệt nhất của  cuộc chiến  làm nhói tim người đọc về khát khao hòa bình:

“ Cạnh giếng nước có bom từ trường

Em không rửa ngủ ngày chân lấm

Ngày em phá nhiều bom nổ chậm

Đêm nằm mơ nói mớ vang nhà…”

Chuyện kể từ nỗi nhớ sâu xa

Thương em thương em biết mấy

(Gửi em, cô thanh niên xung phong)

Trên từng cung đường mặt trận, tuổi xuân của những người em gái đang từng ngày từng ngày trôi qua. Ánh mắt của anh, tấm lòng của anh đang dõi theo tràn đầy thương cảm. Tình thương đó rất mộc mạc, chân thành vì là tiếng lòng của người đồng đội, đồng chí, và da diết khắc khoải vì nhân vật trữ tình cũng là người  thương, người yêu của em.

Có thể nói không gian con đường mặt trận - đường Trường Sơn trong chiến tranh hủy diệt - là khung cảnh điển hình để Phạm Tiến Duật nói lên nỗi đau chiến tranh và sự hy sinh mất mát của con người bởi cuộc chiến này.

Và hơn hết, không gian  đường Trường Sơn, túi bom của thế kỷ, làm bật lên đời sống anh hùng của con người Việt Nam. “Có lẽ không một tuyên bố nào về lòng quyết tâm đến thắng lợi, lại hùng hồn bằng cái cách “tuyên bố” rằng : ta cứ quyết tâm sống, quyết tâm hồn nhiên, quyết tâm yêu nhau, ngay trong cuộc chiến ác liệt này” (Đỗ Trung Lai). Chính nơi đây tâm hồn Việt Nam tỏa sáng “ Trường Sơn đông nắng tây mưa/ Ai chưa đến đó như chưa rõ mình”(Tố Hữu).

Trong thơ Phạm Tiến Duật, con đường ngoài ý nghĩa của một không gian thực, nó còn là biểu  trưng  mang  nhiều thông điệp nghệ thuật xúc động lòng người. Vì thế, thơ Phạm Tiến Duật không phải là thơ tả thực, hay loại thơ tuyên truyền dễ dãi. Mặt khác biểu tượng nghệ thuật được anh lấy từ đời thường bình dị gần với tư duy người Việt Nam khiến thơ anh đi vào lòng người một cách tự nhiên, thấm thía.

Không gian con đường thể hiện sự cảm nhận hiện thực độc đáo của Phạm Tiến Duật. Con đường mặt trận, nhưng với anh cũng là con đường tình đặc biệt, con đường để anh đi tìm em giữa khói lửa chiến tranh, con đường dẫn anh và em hướng về tình yêu tổ quốc..

. Đường ra tiền tuyến hóa ra cũng là con đường nối những tình yêu :

Cùng mắc võng trên rừng Trường Sơn

Hai đứa ở hai đầu xa thẳm

Đường ra trận mùa này đẹp lắm

Trường Sơn Đông nhớ Trường Sơn tây

(Trường Sơn đông, Trường Sơn tây)

Đường Trường Sơn  với thơ Phạm Tiến Duật còn là biểu tượng của con đường chân lý với trái tim yêu nước dẫn đường:

Không có kính, rồi xe không có đèn

Không có mui xe, thùng xe có xước

Xe vẫn chạy vì miền nam phía trước

Chỉ cần trong xe có một trái tim.

(Bài thơ về tiểu đội xe không kính)

Con đường Trường Sơn là con đường của trái tim, con đường của tình yêu. Hình ảnh con đường và trái tim thường đi liền với nhau, có khi đó còn là còn là hình ảnh của đường tim. Đây là sáng tạo rất riêng của Phạm Tiến Duật:

Nhìn thấy con đường chạy thẳng vào tim

(Bài thơ về tiểu đội xe không kính)

Đường trong tim anh in những dấu chân

(Gửi em, cô thanh niên xung phong)

Như tình yêu nối lời vô tận

Đông Trường Sơn nối tây Trường Sơn.

(Trường Sơn đông, Trường Sơn tây)

Đường Trường Sơn trong thơ anh đẹp và lãng mạn là cảm nhận chân thực của những con người trẻ tuổi với trái tim nồng nàn khát vọng và phơi phới tin yêu ngày mai. Trường Sơn trong thơ Phạm Tiến Duật thường thể hiện qua góc nhìn của một người lính trẻ là anh chiến sĩ lái xe mới rời ghế nhà trường với tính cách ngang tàng, hóm hỉnh, tinh nghịch nên có giọng riêng không lẫn với những bài thơ Trường Sơn khác.

Đường Trường Sơn trong thơ Phạm Tiến Duật vừa cụ thể, sống động nhưng vẫn có tính khái quát cao. Từ con đường huyền thoại Trường Sơn, Phạm Tiến Duật đã ít nhiều dựng thành biểu tượng về hành trình giải phóng dân tộc gian lao nhưng tất yếu chiến thắng:

Hun hút đường khuya rì rầm

Tiếng mạch đất hai miền hòa làm một

Và vầng trăng, vầng trăng đất nước

Mọc qua quầng lửa mọc trên cao.

(Vầng trăng và những quầng lửa)

Tuy nhiên sức mạnh thơ Phạm Tiến Duật là sự bình dị, chân thực, không ôm đồm to tát. Sự triết lý của anh bao giờ cũng bắt đầu bằng những điều giản dị, rất đời thường, dễ thấy, dễ cảm nhận.

Tóm lại, không gian con đường là điểm nhấn nổi bật trong thơ Phạm Tiến Duật. Đó là những đường nét bi hùng và mạnh mẽ trên bức tranh Trường Sơn trong không gian thực của chiến tranh. Đi vào thơ Phạm Tiến Duật, nó vừa thực, vừa là biểu trưng mang những ẩn dụ nghệ thuật đầy ám ảnh, gợi mở. Không gian con đường toát lên hồn riêng của thơ Phạm Tiến Duật: đời thường chân thật trần trụi nhưng có sức khai mở những biểu tượng, những cảm xúc nhân văn trong lòng người đọc.

Kỷ niệm 50 năm đường Trường Sơn - Hồ Chí Minh, huyền thoại con đường, huyền thoại giữ nước càng gợi nhắc sâu xa những ký ức thiêng liêng, những bài học sâu xa về cuộc đời, về thơ ca. “Con người, vì tin ở tương lai, biết cách bù đắp những thiếu hụt do hoàn cảnh mang lại, để sống một cách dũng cảm cao thượng, mà đã trở thành lớn lao. Thơ cũng phải biết phát hiện cái từ ấy của cuộc sống, và phải tham gia vào quá trình bù đắp ấy (Đỗ Trung Lai).

Thơ Phạm Tiến Duật đã cùng với đất nước và con người Việt Nam vượt qua thử thách khủng khiếp nhất của dân tộc ở thế kỷ XX, để sống một cách mạnh mẽ và cao thượng như một huyền thoại.

Lê Nga (Tổ Văn)

 

Add comment

Vui lòng viết bình luận bằng tiếng Việt, có dấu


Security code
Refresh

Đăng Nhập

Thăm dò ý kiến

Bạn biết đến Website này qua nguồn thông tin nào?
 

  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh
  • Hình ảnh

Bài được quan tâm